หงสาวดีกับเมียนมา ไม่ใช่คำเดียวกัน: เรียกแบบไหนถึงจะไม่ผิดบริบท

เวลาได้ยินคนพูดถึง หงสาวดีกับเมียนมา หลายคนมักเผลอคิดว่าเป็นคำเรียกประเทศเดียวกันคนละแบบ แต่ถ้าดูให้ละเอียด จะพบว่าสองคำนี้อยู่กันคนละชั้นของความหมายอย่างชัดเจน คำหนึ่งผูกกับประวัติศาสตร์ อีกคำหนึ่งคือชื่อประเทศในปัจจุบัน ความสับสนจึงไม่ได้เกิดจากการจำผิดอย่างเดียว หากเกิดจากการที่ภาษาไทยรับคำจากทั้งพงศาวดาร วรรณคดี และการเมืองสมัยใหม่มาปะปนกันโดยไม่รู้ตัว

ยิ่งถ้าโตมากับเรื่องเล่าศึกอยุธยา หรือคุ้นหูกับคำว่า “ตีหงสาวดี” ก็ยิ่งเข้าใจได้ไม่ยากว่าทำไมคนจำนวนมากจึงใช้คำนี้แทนพม่าแบบเหมารวม แต่ในเชิงประวัติศาสตร์และภูมิศาสตร์ การเรียกให้ถูกจะช่วยให้ภาพชัดขึ้นมาก เพราะเราไม่ได้พูดถึงเมือง อาณาจักร และรัฐสมัยใหม่ในความหมายเดียวกันเลย

ต้นตอความสับสนมาจากไหน

ความสับสนเรื่องนี้เกิดจากอย่างน้อย 3 ชั้นพร้อมกัน คือชั้นของประวัติศาสตร์ไทย ชั้นของชื่อเรียกในภาษาไทย และชั้นของการเปลี่ยนชื่อประเทศในโลกสมัยใหม่

• ชั้นประวัติศาสตร์: คนไทยรู้จัก “หงสาวดี” ผ่านสงครามและพงศาวดาร จึงจำว่าเป็นศูนย์กลางอำนาจสำคัญ
• ชั้นภาษา: ภาษาไทยใช้ทั้งคำว่า พม่า เมียนมา และหงสาวดี ในบริบทต่างกัน
• ชั้นการเมืองร่วมสมัย: ชื่อประเทศจาก Burma เปลี่ยนเป็น Myanmar ในปี 1989 ทำให้ยิ่งเกิดคำถามว่าควรเรียกอะไรแน่

พูดง่าย ๆ คือ เราไม่ได้สับสนเพราะคำยาก แต่สับสนเพราะคำแต่ละคำมาจากคนละยุค และถูกใช้ซ้อนกันอยู่ในบทสนทนาเดียวกัน

“หงสาวดี” คืออะไร ทำไมจึงไม่ใช่ชื่อประเทศเมียนมา

หงสาวดี เป็นชื่อที่คนไทยใช้เรียก Hanthawaddy ซึ่งเกี่ยวข้องกับรัฐของชาวมอญในประวัติศาสตร์ และต่อมามักโยงกับเมืองพะโคหรือพะโคเดิมที่ภาษาอังกฤษใช้ว่า Bago ในปัจจุบัน ดังนั้น ถ้าจะพูดให้ตรงที่สุด หงสาวดีไม่ใช่ชื่อของประเทศเมียนมาทั้งประเทศ แต่เป็นชื่อทางประวัติศาสตร์ของเมืองหรืออาณาจักรสำคัญแห่งหนึ่ง

ในประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ หงสาวดีเคยเป็นศูนย์กลางอำนาจใหญ่จริง จึงไม่แปลกที่เอกสารไทยจำนวนมากจะใช้ชื่อเมืองนี้แทนฝ่ายตรงข้ามทั้งอาณาจักร คล้ายเวลาที่บางยุคคนพูดชื่อเมืองหลวงแทนทั้งประเทศ แต่เมื่อเอามาใช้ในปัจจุบันโดยไม่แยกบริบท ความหมายจึงคลาดเคลื่อนทันที

หงสาวดีในสายตาคนไทย

สำหรับคนไทย “หงสาวดี” ไม่ได้เป็นแค่คำภูมิศาสตร์ แต่เป็นคำที่มีน้ำหนักทางวัฒนธรรมสูงมาก เพราะปรากฏอยู่ในพงศาวดาร ละคร และเรื่องเล่าศึกสงครามอย่างต่อเนื่อง จนหลายคนจำภาพว่า หงสาวดีเท่ากับพม่า ทั้งที่จริงแล้วเป็นเพียงศูนย์กลางอำนาจช่วงหนึ่งในประวัติศาสตร์เท่านั้น

แหล่งข้อมูลสากลอย่าง Encyclopaedia Britannica และงานประวัติศาสตร์ภูมิภาคหลายชิ้นก็แยก Hanthawaddy ออกจาก Myanmar อย่างชัดเจน โดยมองว่าเป็นรัฐประวัติศาสตร์ของชาวมอญ ไม่ใช่ชื่อรัฐชาติสมัยใหม่

แล้ว “เมียนมา” หมายถึงอะไร

เมียนมา คือชื่อประเทศปัจจุบันที่ทั่วโลกใช้กันอย่างแพร่หลาย โดยเฉพาะในเอกสารทางการและในองค์การสหประชาชาติ เดิมประเทศนี้เป็นที่รู้จักในภาษาอังกฤษว่า Burma ก่อนที่รัฐบาลทหารจะประกาศเปลี่ยนเป็น Myanmar ในปี 1989 พร้อมกับปรับชื่อเมืองหลายแห่ง เช่น Rangoon เป็น Yangon

ในภาษาไทย คำว่า “พม่า” ยังถูกใช้แพร่หลายในภาษาพูดและงานเขียนทั่วไป ส่วน “เมียนมา” มักให้ความรู้สึกเป็นทางการมากกว่า ทั้งสองคำจึงอาจใช้อ้างถึงประเทศเดียวกันในปัจจุบันได้ แต่ “หงสาวดี” ไม่ควรถูกใช้แทนทั้งประเทศแบบอัตโนมัติ

ถ้าอยากเรียกให้ถูก ควรใช้คำไหนในสถานการณ์ใด

วิธีที่ง่ายที่สุดคือแยกก่อนว่าเรากำลังพูดถึง ประเทศปัจจุบัน หรือ รัฐประวัติศาสตร์ ถ้าแยกข้อนี้ได้ โอกาสเรียกผิดจะน้อยลงมาก

• พูดถึงประเทศปัจจุบัน: ใช้ “เมียนมา” หรือ “พม่า” ตามระดับความเป็นทางการของบริบท
• พูดถึงประวัติศาสตร์สมัยอยุธยา: ใช้ “หงสาวดี” เมื่อหมายถึงเมืองหรืออำนาจการเมืองในยุคนั้น
• พูดถึงพื้นที่ปัจจุบันของเมืองเดิม: ควรระบุว่า “พะโค (Bago)” เพื่อให้เข้าใจตรงกัน

ดังนั้น ถ้ามีคนถามว่า หงสาวดีกับเมียนมา เรียกแทนกันได้ไหม คำตอบสั้นที่สุดคือ “ไม่ได้ทั้งหมด” เพราะเมียนมาคือประเทศสมัยใหม่ ส่วนหงสาวดีคือชื่อทางประวัติศาสตร์ที่เฉพาะเจาะจงกว่า

จุดที่คนมักพลาดที่สุด

จุดพลาดที่พบบ่อยคือการเอาคำเก่าที่คุ้นหูมาใช้กับแผนที่ปัจจุบัน เช่น บอกว่า “หงสาวดีอยู่ติดไทย” หรือ “ไปเที่ยวหงสาวดี” โดยตั้งใจหมายถึงประเทศเมียนมาทั้งประเทศ แบบนี้แม้คนฟังอาจพอเดาออก แต่ถือว่าไม่แม่นนัก หากหมายถึงการเดินทางร่วมสมัย ควรพูดว่าไปเมียนมา หรือถ้าจะเฉพาะจุดจริง ๆ ก็พูดว่าไปเมืองพะโค

อีกจุดหนึ่งคือการคิดว่า “เมียนมา” เป็นคำใหม่ที่ลบอดีตทั้งหมด ความจริงไม่ใช่แบบนั้น ประวัติศาสตร์ของพื้นที่นี้มีหลายชนชาติ หลายอาณาจักร และหลายศูนย์กลางอำนาจ หงสาวดีจึงยังสำคัญในฐานะคำอธิบายอดีต เพียงแต่ไม่ควรถูกยกมาใช้แทนรัฐปัจจุบันแบบเหมารวม

สรุปแบบจำง่าย

ถ้าจะจำให้สั้นที่สุด ให้จำว่า หงสาวดีคือชื่อในประวัติศาสตร์ ส่วน เมียนมาคือชื่อประเทศปัจจุบัน สองคำนี้เกี่ยวข้องกันได้ในเชิงพื้นที่และอดีต แต่ไม่ใช่คำพ้องความหมายเต็มรูปแบบ การเรียกให้ถูกจึงไม่ใช่เรื่องจุกจิกทางภาษาอย่างเดียว แต่เป็นการมองประวัติศาสตร์ให้ตรงชั้น ตรงยุค และตรงบริบทมากขึ้น

และน่าสนใจว่าความสับสนเรื่อง หงสาวดีกับเมียนมา ก็สะท้อนบางอย่างเหมือนกัน นั่นคือเวลาเราพูดถึงประเทศเพื่อนบ้าน เรามักพกภาพจำจากหนังสือเรียนหรือวรรณคดีติดตัวมาเสมอ บางทีคำถามที่สำคัญกว่าการเรียกให้ถูก อาจเป็นว่าเราเข้าใจภูมิภาคนี้ผ่านสายตาของอดีตมากเกินไปหรือเปล่า